Bageti Napolyon mu, Bir Yasa mı Uzattı?

1800'lerin Paris'inde şehir uyurken fırınlarda çıraklar akşam saat onda hamura başlar, sabaha kadar çalışırdı; Parisliler kapıyı açtığında sıcak ekmek hazır olmalıydı. Bu ağır gece mesaisi yüzünden fırın işçilerine 'beyaz madenciler' deniyordu.

28 Mart 1919'da Fransa, fırınlarda akşam ondan sabah dörde kadar işçi çalıştırmayı yasakladı; yasa Ekim 1920'de uygulanmaya başladı. Çok anlatılan bir hikâyeye göre iri yuvarlak ekmekler kahvaltıya yetişmeyince fırıncılar çabuk pişen ince, uzun bir ekmeğe yöneldi: bagete.

Bagetin doğuşu için başka hikâyeler de anlatılır. Birine göre Napolyon ordusunun fırıncıları ekmeği, askerler pantolon paçasında taşıyabilsin diye uzun yaptı. Bir başkasına göre bageti, Paris'te Viyana usulü fırın açan Avusturyalı bir subay getirdi. Tarihçiler iki hikâyeye de kanıt bulamıyor.

Oysa Parislilerin uzun ekmek sevgisi çok daha eskiydi. 1767'de yayımlanan bir fırıncılık kitabında uzun ekmekler sıradan ürünler arasındaydı; ekmek, daha çok kabuk istendiği için uzatılmıştı. 1800'lerde Paris'e gelen yabancılar boyu bir metreyi aşan ekmeklere şaşırıyordu.

Baget adı, yasa uygulanmadan önce de vardı. 4 Ağustos 1920'de bir Paris gazetesi, sabah altıda işe giden işçilerin henüz sıcakken yediği 'nefis bagetler'den söz ediyordu; yasa ise iki ay sonra uygulanmaya başladı. Üstelik yasa yalnızca işçileri kapsıyordu, fırının sahibi gece çalışabiliyordu.

Tarihçilere göre bageti bir yasa ya da kişi doğurmadı; ekmeği uzatan, Parislilerin yüzyıllık kabuk sevgisiydi. Yasa en fazla yayılmasını hızlandırmış olabilir. Bugün Fransa'da yılda 6 milyardan fazla baget pişiyor; baget kültürü de 2022'de UNESCO'nun somut olmayan miras listesine girdi.

Kaynaklar

• Fransa Kültür Bakanlığı — Les savoir-faire artisanaux et la culture de la baguette de pain, somut olmayan kültürel miras envanter fişi (2018)
• Jim Chevallier (yemek tarihçisi) — About the Baguette
• Encyclopaedia Britannica — Baguette
• Légifrance — Loi du 28 mars 1919, suppression du travail de nuit dans les boulangeries
• Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) — Night work in bakeries II (1924)
• RetroNews (Fransa Ulusal Kütüphanesi basın arşivi) — L'abolition du travail de nuit des boulangers (03.04.2023)
• RetroNews — L'invention de la baguette de pain (Loïc Bienassis, 29.11.2022)
• UNESCO — Artisanal know-how and culture of baguette bread (2022)
• AFP (Le Petit Journal) — Populaire mais en péril, la baguette inscrite au patrimoine immatériel de l'humanité (30.11.2022)